A
A
A
szukaj
wersje językowe Polski English
BIP

Kliknij i otwórz interaktywną mapkę!

Parter >

Antresola >

Piętro >

Hala z Liberatorem >

Podziemia >

Park Wolności >

 

 

 


 

 

  • Po upadku Starego Miasta i ewakuacji oddziałów Grupy „Północ” Powstańcy utrzymują swe pozycje w Śródmieściu, na Powiślu, Czerniakowie, Mokotowie, Żoliborzu i w Puszczy Kampinoskiej. Przede wszystkim bronią jednak strategicznych rejonów nad Wisłą. Ich utrzymanie daje nadzieję na skuteczny desant z praskiego brzegu rzeki. Ofensywy sowieckiej z przeciwległego brzegu obawiają się również Niemcy. Dlatego też główne uderzenie swych sił kierują na dzielnice położone nad Wisłą – Powiśle i Czerniaków. Polacy wciąż liczą na wsparcie ze wschodu i, mimo znacznie słabszego uzbrojenia, za wszelką cenę starają się utrzymać na pozycjach.

 

  • Jednym z symboli trwania na stanowisku jest tzw. twardy front. Jest to linia umocnień polskich w Śródmieściu Północnym, biegnąca od budynku Dworca Pocztowego, stojącego przy ul. Żelaznej nad torami kolei średnicowej, przez ulice Towarową, Grzybowską i Królewską. 9 września w „Biuletynie Informacyjnym” – jednej z gazet powstańczych – napisano: „Żołnierze tego odcinka swą heroiczną postawą wyświadczają walczącej stolicy usługę bardzo doniosłej miary: skupiając na swoich piersiach najintensywniejsze uderzenia nieprzyjaciela, odgrywają tym samym rolę tarczy dla pozostałych dzielnic miasta, nawet najbardziej od ich pozycji odległych”. Wraz ze zgrupowaniem „Chrobry II” okolic Grzybowskiej bronią oddziały zgrupowania „Hal”. Wzdłuż ul. Królewskiej walczą żołnierze zgrupowania „Bartkiewicz” i „Rum”. Żołnierze „twardego frontu” skutecznie osłaniają centrum stolicy przed atakami wroga. Do końca Powstania utrzymują obszar Śródmieścia Północnego.

 

  • Mimo olbrzymiej determinacji obrońców, Niemcy, mając przytłaczającą przewagę, systematycznie niszczą punkty powstańczego oporu. 5 września wieczorem Powstańcy, wobec całkowitego wyczerpania amunicji, opuszczają gmach Elektrowni, która nie działa od poprzedniego dnia, w wyniku zmasowanych bombardowań. W pozbawionym prądu mieście sytuacja tak mieszkańców, jak żołnierzy Armii Krajowej staje się coraz bardziej dramatyczna.

 

  • 6 września pada już całe Powiśle, a oddziały wroga przystępują do opanowania północnej części Śródmieścia. Wobec katastrofalnej sytuacji Powstańców oraz braku widoków na pomoc z zewnątrz władze powstańcze upoważniają Polski Czerwony Krzyż do przeprowadzenia negocjacji w sprawie częściowej ewakuacji ludności cywilnej ze Śródmieścia. Dzięki temu, w dniach 8 i 9 września w godzinach zawieszenia broni, miasto opuszcza łącznie około 8 tys. ludzi. Jednocześnie – 9 września – zostają nawiązane kontakty pomiędzy wysłannikami Komendy Głównej AK a stroną niemiecką, która wychodzi z propozycją rozpoczęcia rozmów w sprawie kapitulacji Powstania.

 

  • Wobec rozwoju sytuacji na prawym brzegu Wisły – wojska 1. Frontu Białoruskiego rozpoczynają operację praską – dowództwo AK prowadzi grę na zwłokę i ostatecznie 11 września zrywa negocjacje. Niemcy koncentrują się na organizowaniu frontu na zachodnim brzegu Wisły. 21 września niemieckie natarcie likwiduje desant oddziałów 1. Armii Wojska Polskiego na Kępie Potockiej. 23 września pada Przyczółek Czerniakowski. W nocy z 22 na 23 września obrońcy Czerniakowa podejmują próbę przebicia się do Śródmieścia. Jedynie niewielkiej, pięcioosobowej grupce z kpt. Ryszardem Białousem „Jerzym” na czele udaje się dotrzeć do obsadzonego przez Powstańców gmachu YMCA przy Konopnickiej. Reszta oddziału dostaje się do niewoli. Niemcy pacyfikują dzielnicę.

 

  • Nieprzyjaciel zacieśnia pierścień wokół trzech walczących jeszcze ośrodków powstańczego oporu: Żoliborza od północy, Śródmieścia i Mokotowa od południa. Po opanowaniu Czerniakowa głównym celem ataku staje się Mokotów. Obszar broniony przez Powstańców kurczy się z każdym dniem.

 

  • 26 września rozpoczyna się dramatyczna ewakuacja oddziałów powstańczych z Mokotowa, który kapituluje ostatecznie 27 września około południa. Tego samego dnia nieprzyjaciel rozpoczyna przygotowywaną od blisko tygodnia operację „Spadająca Gwiazda”, której celem jest likwidacja Grupy „Kampinos”. Dwa dni później oddziały kampinoskie w bitwie pod Jaktorowem zostają rozbite przez siły niemieckie. 30 września kapituluje Żoliborz – broni się jeszcze Śródmieście...

 

  • Narodowe Siły Zbrojne są najliczniejszą po Armii Krajowej konspiracyjną organizacją wojskową Podziemnego Państwa Polskiego. Mimo zaskoczenia wybuchem Powstania i rozproszenia sił, NSZ odbudowuje swoje struktury i przyłącza się do walczących. Oprócz kilku zwartych oddziałów do boju idą pojedynczy żołnierze, dołączając do jednostek AK. Wszystkie oddziały NSZ pod komendą płk. Spirydiona Koiszewskiego „Topora” zostają na czas Powstania podporządkowane dowództwu AK, stanowiąc jej wsparcie. W Powstaniu walczy nie mniej niż 1,5 tys. żołnierzy i oficerów NSZ.

 

  • 3 sierpnia oddziały Zgrupowania „chrobry II” zdobywają dom Turystyczny na rogu al. Jerozolimskich i pl. Starynkiewicza. Dzięki temu Powstańcy mogą skutecznie blokować jedną z głównych arterii miasta. 12 sierpnia pozycje powstańcze atakują idące z Ochoty oddziały RONA. Po ciężkich walkach „Chrobry II” wycofuje się na północną stronę al. Jerozolimskich. Niemcy obsadzają dom, skąd ostrzeliwują zajęte przez Powstańców: dworzec Pocztowy i dom kolejowy. Na wysokości domu Turystycznego w dniach 27-30 września spotykają się w alejach parlamentariusze obu stron.

 

  • Zespół pałacowo-parkowy przy ul. Puławskiej, zwany królikarnią, w pierwszych dniach Powstania obsadzają oddziały Pułku „Baszta”. Mimo zaciekłych ataków niemieckich, żołnierze AK utrzymują tę pozycję przez kilka następnych tygodni. 24 września bardzo silne natarcie niemieckie, poprzedzone bombardowaniem z powietrza, wypiera Powstańców z terenu królikarni. Wycofują się w kierunku szkoły na Woronicza. Silny ostrzał wroga udaremnia próby przeciwnatarcia. Powstańcy tracą strategiczny punkt obrony na południowej granicy Mokotowa.

 

  • 2 sierpnia ok. godz. 15 oddziały Pułku „Baszta” zdobywają koszary SS w budynku szkoły powszechnej nr 36 przy ul. Woronicza 8. W ręce Powstańców wpada sporo broni i znaczny zapas amunicji. Jest też wiele cennego sprzętu i żywności. Walka o utrzymanie tej placówki trwa tygodnie. 24 września, po zajęciu królikarni, Niemcy z impetem nacierają na szkołę. 25 września budynek kilkakrotnie przechodzi z rąk do rąk. Zacięte walki trwają do 26 września. Obrońcy szkoły w obawie przed całkowitym odcięciem przedzierają się do parku Dreszera. Wieczorem Niemcy zajmują budynek szkoły.

 

  • We wrześniu walki przenoszą się na brzeg Wisły. 22 września na Przyczółku Czerniakowskim oblężeni żołnierze 9. Pułku Piechoty 3. dywizji Piechoty WP i Powstańcy przygotowują się do ewakuacji na prawy brzeg rzeki. Punktem zbornym jest wrak statku wycieczkowego „Bajka”. Pod silnym ostrzałem niemieckim sanitariuszki przenoszą na wrak ciężko rannych. Przeprawa staje się niemożliwa. Załoga prowizorycznego punktu sanitarnego na statku „Bajka” ginie pod zmasowanym ogniem Niemców. Jedynie dwóm podchorążym AK udaje się przepłynąć na drugi brzeg rzeki.

 

  • Po kilku dniach zaciekłych szturmów niemieckich na Mokotów ppłk Józef Rokicki „Karol” wydaje rozkaz ewakuacji Powstańców z dzielnicy. 26 września z Mokotowa do Śródmieścia próbują przejść oddziały powstańcze oraz władze wojskowe i cywilne. Na wieść o tym gen. „Monter” śle depesze z rozkazem przerwania ewakuacji i dalszej obrony dzielnicy. Nie docierają na czas. Niemcy piętrzą wodę, wrzucają granaty i trujące chemikalia. Ludzie duszą się, ślepną, umierają. Część osób traci orientację, w popłochu zawraca i wpada w ręce Niemców. Do Śródmieścia, w stanie krańcowego wyczerpania, dociera ok. 800 osób.

 

  • Bank Gospodarstwa krajowego na rogu al. Jerozolimskich i Nowego Światu staje się niemiecką twierdzą. Nieprzyjaciel przez cały czas Powstania prowadzi stąd nieustanny ostrzał polskich placówek w al. Jerozolimskich i okolicy. Na prośbę niemiecką 29 września ok. godz. 13. następuje jednogodzinne lokalne zawieszenie broni. Dla Niemców jest to czas na zabranie zwłok kilkunastu żołnierzy, poległych w pobliżu „Cristalu”. Powstańcy wykorzystują rozejm na podjęcie zasobnika, zrzuconego w aleje. Zawieszenie broni trwa trzy godziny. Rozmowy z Niemcami filmowane są przez polskiego operatora.

 


EKSPONATY:

 

  • Różaniec z owoców jarzębiny jest dziełem st. sierż. Stanisława Sosnowskiego „Wygi”, żołnierza Obwodu VII „Obroża”. Umiera on we wrześniu 1944 roku, na skutek ran odniesionych w walkach w Puszczy kampinoskiej. Dar Hanny Sosnowskiej

 

  • Ornat i stuła ks. kpt. Antoniego Czajkowskiego „Badura”, kapelana Zgrupowania „Chrobry II”, w pierwszych dniach Powstania walczącego z bronią w ręku. Dar Fundacji Wystawy „Warszawa Walczy 1939-1945”

 


POSTACIE:

 

  • kpt. Ryszard Mieczysław Białous, pseudonimy: "Jerzy", "Zygmunt", "Taran" - urodzony w 1914, w Kampanii Wrześniowej dowodzi plutonem saperów w 8. dywizji Piechoty. ciężko ranny w obronie Warszawy. Od listopada 1939 działa w konspiracji, w kwaterze Głównej Szarych Szeregów. Prowadzi sprawy wojskowe, w okresie 1941-1943 jest kierownikiem organizacyjnym akcji „N”. W Powstaniu dowodzi batalionem „Zośka”, jednocześnie jest dowódcą „Brody 53”. Przechodzi cały szlak bojowy „Zośki” – od Woli, przez Stare Miasto, po Czerniaków. Od 3 września w stopniu kapitana. Odznaczony krzyżem Walecznych i Virtuti Militari V klasy. Po wyzwoleniu z oflagu przydzielony do 1. Samodzielnej brygady Spadochronowej. W 1947 jest naczelnikiem harcerzy poza granicami kraju. Od 1948 pracuje jako architekt w Argentynie, gdzie umiera w 1992.

 

  • Hochman Zalman, urodzony w 1931 roku żydowski chłopiec, podczas okupacji używa nazwiska Zenon Borkowski. W czasie Powstania walczy jako strzelec „Miki” w 2. kompanii szturmowej batalionu KB „Sokół” w Śródmieściu Południe. Wsławia się jako powstańczy wysłannik, który udaje się do Niemców, obwarowanych w gmachu banku Gospodarstwa Krajowego. Przekazuje im od swego dowództwa list z propozycją zawieszenia broni. Odwaga 13-latka przechodzi do legendy. On sam opowiada, że Niemcy zwracają się doń „ty bandyto!” Na pamiątkę tego wydarzenia koledzy zmieniają jego pseudonim na „Miki – bandyta”. Umiera w 1996 roku w Izraelu.

 

close